De ontmoeting met Anana zal nog wel even uitblijven

Beeldende kunst: Moderne Nederlandse Beeldhouwkunst

De ontmoeting met Anana zal nog wel even uitblijven: Het onderzoek van Charl Landvreugd belicht vanuit het perspectief van zijn beelden (edited)

Virginité de l’Europe #1 (2012)

Kasper Tromp, Leiden University (c)

1. Thema’s in het werk van Charl Landvreugd

Landvreugd werkt in verschillende media, ik vroeg hem hoe zijn onderzoek naar de identiteit van de Afro-Europeaan zich verhoudt tot zijn beeldende werk. Komen artistieke ideeën bijvoorbeeld voort uit zijn onderzoek, en brengt het proces van het maken van beelden weer nieuwe ideeën met zich mee? Hierop antwoordde hij, dat er voor hem geen onderscheid bestaat tussen persoonlijke research en beeldend werk; beide zijn immers onderdeel van zijn zoektocht naar het idee van de Afro-Europeaan, en beide aspecten zijn onderdeel van zijn dagelijkse leven. “Er zijn genoeg ideeën zijn, maar de vraag is welke tot (beeldende) uitvoering te brengen en welke niet.” Wanneer een idee met woorden te begrijpen is, heeft het voor Landvreugd weinig zin het in een beeld te gieten. Wat in woorden echter niet te vatten is, krijgt soms in beeld wel vorm. Hij hoopt dat het beeld een glimp laat zien van wat het hart al weet, maar waar het verstand tekort schiet.

De vraag kwam voort uit het klassieke idee dat, voor een kunstenaar, zijn beeldende werk een doel is dat centraal staat. Bij Landvreugd blijkt het idee van de Afro-Europeaan juist het centrale doel te zijn, dat bereikt kan worden via verschillende wegen. Met andere woorden, Landvreugd benadert zijn werk op een meer conceptuele manier dan ik had verwacht. “Alles hangt af van de vraagstelling: een performance leidt altijd tot een video. Een tekening in sommige gevallen tot een sculptuur. Theoretische reflectie tot een debat, een lezing of een essay.” Het feit dat hij er hier geen onderscheid maakt is van belang; het woord ‘werk’ dient niet altijd te worden opgevat als beeldend werk. Voor Landvreugd valt het geven van een lezing immers net zozeer onder ‘werk’, als het maken van een sculptuur. Ze leiden allebei tot een beter begrip van de Afro-Europese identiteit. De verschillende opvattingen die Landvreugd hierover in het verleden heeft gehad, legt hij vast door het woord Movt. te gebruiken in de titels van zijn werk. Het woord verwijst naar het mechanisme in een horloge dat de wijzers laat bewegen (‘movement’). Een bepaalde Movt. geeft dus een periode aan waarin Landvreugd een bepaalde opvatting had over het overkoepelende thema in zijn werk. Deze kan staan voor meerdere werken die Landvreugd in een korte tijd maakt, totdat zijn opvatting over de Afro-Europese identiteit is bijgesteld.

Untitled (2008)

Een belangrijk onderwerp in het werk van Charl Landvreugd is de manier waarop Afro-Europeanen hun identiteit als zwarte Europeaan kunnen vormgeven. Hij is al jaren van mening dat het tijd is voor mensen van kleur om voor zichzelf te gaan spreken, in plaats van dat er óver ze gesproken wordt (in een continentaal Europese context). Het voor jezelf spreken is een terugkerend thema in zijn werk. Dit is bijvoorbeeld te merken in een van zijn lezingen, waarin Landvreugd zich boog over de vraag waarom musea zulke ‘witte’ instituten blijven, en waarom ‘allochtonen’ zich niet aangesproken voelen door musea. Volgens Landvreugd zit de kern van het probleem in het volgende:

… de manier waarop we omgaan met etnische verschillen en etnische identiteit, in relatie tot nationale identiteit. Dat mensen van kleur over en voor zichzelf spreken en dat dit geaccepteerd wordt, is in de VS en Groot-Brittannië inmiddels niet meer dan gebruikelijk. Bij ons staat dat proces nog in de kinderschoenen en ik vraag me inmiddels hardop af of dat niet de reden is waarom men niet genoeg ‘allochtonen’ het instituut in krijgt.

Een van mijn vragen ging over de vele reizen die Landvreugd maakt en, daarmee gepaard, het ontdekken van verschillende culturen. Ik vroeg of het hem ertoe aanzet om op een andere manier te werk te gaan. “Reizen leert dat je bestaat in de ogen van de ander, en dat die denkt te kunnen bepalen wie of wat je bent… als je niet oppast, laat je je dat laat gebeuren. Het is dus zaak jezelf kenbaar te maken aan jezelf en aan de ander.” Ook in de beantwoording van deze vraag, liet Landvreugd het voor jezelf spreken dus weer terugkomen, wat erop duidt dat dit een bepalend thema is in zijn werk.

Ik stelde de vraag eigenlijk met het oog op de culturele verscheidenheid die te zien is in ‘Anarusha’, een solotentoonstelling uit 2010 die plaatsvond in Rotterdam. Hierin stelde hij negen beelden tentoon die bestaan uit verschillende zwarte materialen, waaronder lakverf, veren, haar en kristallen (geodes). De beelden, die Landvreugd Anaruka heeft genoemd, stellen bustes voor. In de periode dat ze tot stand kwamen, onderzocht hij de diversiteit van zwart door middel van materiaalgebruik. Hij koos er specifiek voor geodes te verwerken in de koppen, omdat die er altijd uitzien als gewone stenen, totdat je ze openmaakt en de pracht erin ontdekt. Naast de verscheidenheid van de kleur zwart, lijkt dit werk ook te gaan over hybride identiteit. Landvreugd is namelijk uitgegaan van de klassieke ‘westerse’ buste, maar heeft die uitgevoerd in materialen die we associëren met verschillende ‘niet-westerse’ culturen. Je zou, met andere woorden, kunnen zeggen dat hij het onderwerp van zijn beelden op Europese wijze heeft benaderd, maar deze op een Afrikaanse manier tot uitvoering heeft gebracht. De woorden ‘anarusha’ en ‘anaruka’ komen overigens uit het Swahili, en betekenen respectievelijk ‘voortbewegen’ en ‘vliegen’.

Anaraku (2008-2010)

Landvreugd maakt over het algemeen werk dat tijdelijk in een tentoonstellingsruimte wordt geëxposeerd; hij maakt echter weinig beelden die permanent in de openbare ruimte staan. Zijn werk Movt nr. 3 is hierop een uitzondering. Dit beeld bevindt zich in Moengo, Suriname. Landvreugd maakte het toen hij in 2011 verbleef in de Tembe Art Studio (TAS), een atelier dat is opgericht door de kunstenaar Marcel Pinas om artistieke interesse op te wekken in Suriname. Een aantal kunstenaars zou werkbijdragen aan een beeldentuin voor de TAS. Landvreugd was de eerste die hier een beeld plaatste. In de praktische uitvoering ervan, liep Landvreugd tegen verschillende problemen aan. Het klimaat in Suriname werkte niet helemaal mee, en dat is uiteraard lastig als je in de buitenlucht wilt werken. Het was lange tijd te warm of regenachtig om iets aan het beeld te doen. Daarnaast was er het materiaal, dat in Nederland gemakkelijk besteld kan worden, terwijl dat op het Surinaamse platteland natuurlijk niet zo vanzelfsprekend is. Landvreugd wilde het zich ook niet makkelijker maken door in Paramaribo te gaan werken, omdat het beeld in zekere mate een afspiegeling van de plaats Moengo moest worden. Twee aspecten van het beeld dragen hieraan bij: ten eerste het materiaal; Landvreugd verklaarde geen verstand te hebben van materialen die weer en wind kunnen weerstaan. Hij koos ervoor met aluminium te werken, dat wordt gewonnen uit bauxiet. Moengo was namelijk dé bauxietstad van de wereld. Hier komt bij dat de breedte van het materiaal hetzelfde is, als de breedte van de planken waarvan de huizen in Suriname worden gemaakt. Ten tweede is de band met het gebied natuurlijk duidelijk omdat het beeld in het oerwoud staat.

Movt nr. 3 (2011)

Landvreugd vertelde dat het niet meeviel om met de grootsheid van het landschap te werken, maar dat hij er in ieder geval voor heeft gezorgd dat het beeld, met een hoogte van drie en een halve meter, groter is dan hijzelf. Op het eerste gezicht lijkt Movt nr. 3 een vreemde eend in de bijt; het staat in Suriname en beeldt een Surinaamse plaats uit. Men moet echter niet vergeten dat het leven van Landvreugd in Suriname begon. Zijn onderzoek is naar de identiteit van de Afro-Europeaan, maar hij kwam op de wereld als Afro-Amerikaan. De zoektocht naar de Afro-Europese identiteit is ook een zoektocht naar Landvreugd’s eigen identiteit, wat hem ongetwijfeld naar Suriname heeft doen komen. In zijn beeldende werk brengt Landvreugd de Afro-Europese identiteit vaak samen met het concept: het ontstaan van een nieuwe mensheid. Hij maakt dan ook vaak gebruik van sciencefiction en futurisme (het sociaalwetenschappelijke begrip; niet de artistieke stroming).

Lower your shields and surrender your ships. We will add your biological and technological distinctiveness to our own… Resistance is futile (with) Afro-Futurism (where) Space is the Place (and) Sun Ra (gives birth to) Hype Williams (proclaiming) Luke, I am your father, (so) Optimus Prime (together with) Lieutenant Uhura (can go) where no man had gone before (and through) Atlantic Transformersz (make) Movt Nr. 5 (and becoming one) Opete-Yaw.

Flyer (sketch Virginité de l’Europe) ‘Who More Sci-Fi Than Us’ (2012)

Dit is een tekst die hoort bij het beeld Movt nr. 5: La virginité del’Europe, dat Landvreugd in 2012 speciaal maakte voor de tentoonstelling ‘Who More Sci-Fi Than Us?’ die plaatsvond in Amersfoort. Dit was een expositie van hedendaagse werken, gemaakt door kunstenaars uit het Caribisch gebied. De tekst refereert zowel aan etniciteit als aan verschillende vormen van sciencefiction en popcultuur. De tweede zin, over ‘biological distinctiveness’, zou bijvoorbeeld kunnen gaan over identiteit die verandert, wanneer iemand uit Afrika op een ander continent terechtkomt. De titel van het beeld is een verwijzing naar het Griekse mythologische verhaal over de maagd Europa, die ontvoerd wordt door Zeus (in de vorm van een stier). Volgens Landvreugd is het een ietwat dramatische titel, die gaat over de gedachte dat Europa een continent is van immigranten. Het manshoge beeld van Europa heeft, door immigratie, een hybride lichaam dat eigenschappen van zowel Europese als Afrikaanse vrouwen heeft. Met andere woorden; het is een getransformeerd lichaam. Europa’s hoofd is dat van Optimus Prime, uit de televisieserie Transformers. Het hoofd van Optimus Prime komt sinds 2012 meerdere malen terug in het werk van Landvreugd. Het heeft hierin echter niet zozeer de betekenis van transformeren (bijvoorbeeld het ‘transformeren’ van identiteit), maar hij staat simpelweg voor het goede. Landvreugd verklaarde dat hij dol was op de Transformers; Optimus Prime beschermt de mensen tegen de kwade Decepticons. Hij doet dit uit de goedheid van zijn hart en in de laatste film offert hij zich zelfs op om de mensheid te redden. Het is een Jezus-motief, dat in de westerse cultuur heel herkenbaar is. Zo lijkt Europa op het eerste gezicht bestuurd door een goede macht. Dit beeld is, volgens Landvreugd, echter een kritiek op de status quo in Europese landen, als het gaat om de bespreekbaarheid van kwesties zoals nationale identiteit en regionaal erfgoed.

2. De zoektocht naar Anana Keduaman Keduampon

We hebben gezien welke thema’s en onderwerpen Landvreugd gebruikt in zijn beeldende werk, om uitdrukking te geven aan het idee van de Afro-Europese identiteit. In dit deel wordt zijn meest recente beeldengroep besproken, dat in veel opzichten een samenkomst is van het werk dat Landvreugd in de afgelopen jaren heeft gemaakt. Deze installatie draagt de naam Movt nr. 6: On Holiday Space Camp to meet Anana Keduaman Keduampon. Landvreugd maakte het in 2013, voor ‘Dark Matters’ in Rotterdam. Deze tentoonstelling gaat over het tegemoet treden van een onbekende toekomst, bijvoorbeeld met betrekking tot klimaatverandering en economische crises. Het woord ‘dark’ in de titel verwijst in dit geval dus naar het onbekende. Visueel gezien waren de zwarte beelden van Landvreugd er dus goed op hun plaats. Echter, hij gebruikt de kleuren zwart en wit gewoonlijk om een andere reden, namelijk, omdat die kleuren (in de sociale omgang) een valse tegenstelling vormen. Wat naast de kleur van de beelden nog meer opvalt, is dat Landvreugd zijn eerdere werken, Anaruka en Movt nr. 5: La virginité del’Europe, voor deze tentoonstelling heeft laten terugkeren.

Movt nr. 6: On Holiday Space Camp to meet Anana Keduaman Keduampon (2013)

Deze zijn samengebracht bovenop een volledig nieuw element binnen Landvreugd’s werk: verschillende, onregelmatig gevormde, grijze blokken, die op het eerste gezicht slechts dienst lijken te doen als sokkels voor de beelden. Deze bleken echter geen ondergeschikte rol te hebben, toen Landvreugd de achtergrond van het beeld had verduidelijkt: In 2007 maakte Landvreugd Disco goes to Holiday Spacecamp to find Anana Keduaman Keduampon.

Disco goes to Holiday Spacecamp to find Anana Keduaman Keduampon (2007)

Dit is een klein beeldje, waarin eenzelfde verscheidenheid aan materiaal te zien is, die in het vorige hoofdstuk ook al ter sprake kwam. Het werk toont een figuur, zittend op een meteoriet die door de ruimte zweeft. Dit doet hij of zij, om op ‘Space Camp Holiday’ te gaan; dat wil zeggen, een spirituele reis te maken om Anana Keduaman Keduampon (God) te vinden. Vijf jaar later maakte Landvreugd Movt nr. 5: La virginité de l’Europe. Dit is een levensgrote, staande uitvoering van het beeldje uit 2007. De figuur zweeft nog steeds door de ruimte, maar heeft inmiddels een transformatie ondergaan, wat eveneens in het vorige deel aan bod kwam. In 2013 is de meteoriet geland. De figuur bevindt zich nu in een landschap dat Landvreugd heeft gebaseerd op de Giant’s Causeway; een merkwaardige basaltformatie aan de kust van Noord-Ierland. Volgens pre-christelijke legendes is de Giant’s Causeway gebouwd door supernatuurlijke reuzen. Deze treft de figuur aan, in de vorm van de pre-christelijke, Afrikaanse goden (Anaruka). De beeldengroep Movt nr. 6: On Holiday Space Camp to meet Anana Keduaman Keduampon, vertelt dus het verhaal van de landing van de figuur, en wat deze nadien ontdekt. Vanaf het vertrek richting Anana, heeft het inmiddels zeven jaar geduurd om uiteindelijk op de plek aan te komen waar Anana zou moeten zijn. Opmerkelijk genoeg is de figuur de Afrikaanse goden al tegengekomen, maar heeft Anana (God) kennelijk nog niet gevonden. Landvreugd zou hiermee kunnen verwijzen naar bekeerde Afrikanen in de koloniale tijd, die hun eigen religie voor het christendom ruilden. Dit fenomeen is tegenwoordig immers nog steeds van groot belang voor de politieke situatie in een aantal Afrikaanse landen. Ook het merendeel van gelovige Afrikaanse Europeanen is christen, wat een logisch gevolg is van het bovenstaande. De reis van de ongeïdentificeerde figuur om God te vinden, kan natuurlijk ook worden opgevat als de persoonlijke zoektocht van Charl Landvreugd naar de identiteit van de Afro-Europeaan. Die zoektocht heeft echter niet slechts zeven jaar geduurd, maar is een compleet levenswerk geworden. Landvreugd sloot het gesprek af met de voorspelling dat hij, over enkele jaren waarschijnlijk het werk Meeting Anana Keduaman Keduampon maakt. Een werk om de reis van de figuur af te sluiten. Of Landvreugd hiermee geleerd heeft wat hij heeft willen leren, is uiteraard nog maar de vraag.

Conclusie

Charl Landvreugd heeft verschillende wegen (media) tot zijn beschikking om tot een beter begrip te komen van de identiteit van de Afro-Europeaan. Binnen die wegen heeft hij verschillende onderwerpen en thema’s waarmee hij werkt. In zijn beeldende werk maakt hij hoofdzakelijk gebruik van afro-futurisme. In zekere zin is dit een behoorlijk afstandelijke benadering van datgene waar Landvreugd naar op zoek is: net als de jazzcomponist Sun Ra (een groot voorbeeld voor hem) schetst Landvreugd een toekomstbeeld op de lange termijn. Echter, Sun Ra’s afro-futurisme kreeg veel navolging in de jaren 70, waarvan bandleider George Clinton het belangrijkste voorbeeld was. Clinton had een makkelijker bereikbare, veel aardsere benadering van het afro-futurisme, en creëerde hier een geheel eigen mythologie omheen.

JanuLegba (2007)

Dit lijkt in veel opzichten op Landvreugd’s benadering van zijn eigen zoektocht. Zijn persoonlijke, afro-futuristische mythologie gaat over het vinden van God, of het bereiken van een doel in het algemeen. Hoewel hij dit illustreert met zeer buitenaards ogende sculpturen, vertegenwoordigen deze niet alleen de verre toekomst, maar juist datgene dat zich in de hedendaagse wereld afspeelt. Dit is het niveau waarop Landvreugd’s werk voor een groot publiek toegankelijk is. De hybride identiteit is een goed voorbeeld van een hedendaags onderwerp. Landvreugd laat dit thema herhaaldelijk terugkomen in zijn werk. Hij beseft dat alle culturen hybride zijn, maar toch worden ze als zelfstandige eenheden beschouwd. Afro-Europeesheid is daarmee ook een zelfstandige eenheid, die Landvreugd in zijn individuele beelden presenteert. Hoewel de positie van de Afro-Europeaan (als culturele eenheid) breed geaccepteerd lijkt, realiseert Landvreugd zich ook dat er nog een lange weg te gaan is, wat betreft het ‘jezelf (re)presenteren’, in plaats van ‘ge(re)presenteerd worden’ door een ander. Hij bespreekt dit thema in zijn werk, en brengt het op die manier direct in de praktijk. Hoewel de prangende vraag natuurlijk is, of Landvreugd ooit tot een algehele conclusie zal komen, en op welke manier hij dit kenbaar zal gaan maken, is mijn conclusie dat het juist gaat om het langzame (maar zekere) ontdekken; stap voor stap dichter bij het doel komen, en iedere stap op een artistieke wijze aan de wereld tonen. De ontmoeting met Anana zal nog wel even uitblijven.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s